برای گرفتن برق تک فاز از موتور برق سه فاز باید از یکی از فازها و سیم نول استفاده کرد. در این روش، برق ۲۲۰ ولت از اختلاف پتانسیل بین یک فاز و نول دریافت می شود و می توان وسایل برقی تک فاز را به دستگاه متصل کرد. البته هنگام گرفتن برق تک فاز از موتور برق سه فاز بنزینی باید به میزان توان قابل برداشت از هر فاز توجه داشته باشید و بار مصرفی را به صورت متعادل بین فازها تقسیم کنید تا از وارد شدن فشار بیش از حد به سیم پیچ ژنراتور و افت ولتاژ جلوگیری شود.
مراحل گرفتن برق تک فاز از موتور برق سه فاز

گرفتن برق تک فاز از موتور برق سه فاز شامل مراحل زیر است:
- بررسی مشخصات فنی و خروجی موتور برق سه فاز
- محاسبه توان مورد نیاز مصرف کننده تک فاز
- انتخاب فاز مناسب برای دریافت برق تک فاز
- اتصال خروجی تک فاز به ژنراتور سه فاز
- بررسی عملکرد و تست خروجی تک فاز
مرحله اول: بررسی مشخصات فنی و خروجی موتور برق سه فاز
پیش از دریافت برق تک فاز، باید اطلاعات پلاک ژنراتور و نقشه اتصال ترمینال ها بررسی شود. این اطلاعات وضعیت خروجی و محدودیت های فنی دستگاه را مشخص می کنند. موارد مهم در این مرحله عبارتند از:
- بررسی ولتاژ نامی خروجی ژنراتور: در بسیاری از موتور برق های سه فاز، ولتاژ بین فازها ۳۸۰ یا ۴۰۰ ولت است. در ژنراتورهای دارای اتصال ستاره و نول در دسترس، ولتاژ بین هر فاز و نول به ترتیب حدود ۲۲۰ یا ۲۳۰ ولت خواهد بود.
- بررسی وجود سیم نول در ترمینال خروجی: ترمینال نول با علامت N مشخص می شود و برای دریافت برق تک فاز از فاز و نول ضروری است. البته آرایش سیم پیچ ها و نقشه اتصال ژنراتور نیز باید با این روش سازگار باشد.
- بررسی توان نامی ژنراتور: توان دستگاه با واحد کیلووات (kW) یا کیلوولت آمپر (kVA) روی پلاک درج می شود. کیلووات نشان دهنده توان اکتیو و کیلوولت آمپر بیانگر توان ظاهری ژنراتور است.
- بررسی حداکثر جریان مجاز هر فاز و عدم تعادل بار: جریان مجاز هر فاز و میزان عدم تعادل بار قابل تحمل، برای جلوگیری از اضافه بار و افزایش دمای سیم پیچ ها اهمیت دارند.
- بررسی فرکانس خروجی ژنراتور: فرکانس خروجی بسیاری از موتور برق ها ۵۰ هرتز است و باید با فرکانس نامی تجهیزات تک فاز مطابقت داشته باشد.
مرحله دوم: محاسبه توان مورد نیاز مصرف کننده تک فاز
پس از بررسی مشخصات ژنراتور، باید میزان برق مورد نیاز تجهیزات مصرفی مشخص شود. برای محاسبه ظرفیت مورد نیاز، نکات زیر اهمیت دارند:
- بررسی توان مصرفی دستگاه های تک فاز از روی پلاک مشخصات: توان ورودی و جریان نامی دستگاه از اطلاعات درج شده روی پلاک استخراج می شود. در موتورهای الکتریکی، باید تفاوت توان ورودی و توان خروجی نیز در نظر گرفته شود.
- محاسبه جریان مصرف کننده با توجه به توان و ولتاژ: جریان مورد نیاز تجهیزات تک فاز با استفاده از توان مصرفی، ولتاژ و ضریب توان محاسبه می شود. برای این محاسبه، اطلاعات پلاک دستگاه مبنای اصلی قرار می گیرد.
- در نظر گرفتن جریان راه اندازی تجهیزات موتوری: وسایلی مانند پمپ آب و یخچال هنگام راه اندازی جریانی بیشتر از حالت عادی دریافت می کنند. این جریان ممکن است چند برابر جریان نامی باشد و باید در محاسبه ظرفیت مورد نیاز ژنراتور لحاظ شود.
- محاسبه توان قابل برداشت از یک فاز ژنراتور سه فاز: ظرفیت قابل استفاده از هر فاز با توجه به ولتاژ فاز به نول و حداکثر جریان مجاز آن تعیین می شود. محدودیت توان نامی ژنراتور و میزان عدم تعادل بار مجاز نیز باید رعایت شود.
- محاسبه ظرفیت باقیمانده ژنراتور برای سایر مصرف کننده ها: هنگام اتصال همزمان تجهیزات تک فاز و سه فاز، مجموع بار مصرفی و جریان هر فاز باید محاسبه شود تا ظرفیت مجاز ژنراتور و سیم پیچ ها از حد تعیین شده فراتر نرود.
در ژنراتور سه فاز، ظرفیت نامی کل به صورت متعادل بین سه فاز توزیع می شود. با این حال، توان قابل برداشت از یک فاز فقط بر اساس تقسیم توان کل بر سه تعیین نمی شود و محدودیت عدم تعادل بار اعلام شده توسط سازنده نیز باید رعایت شود.
مرحله سوم: انتخاب فاز مناسب برای دریافت برق تک فاز

در ژنراتورهای سه فاز، خروجی فازها با علامت های L1، L2 و L3 مشخص می شود. برای دریافت برق تک فاز، باید فازی انتخاب شود که ظرفیت کافی برای تامین بار جدید داشته باشد. در این مرحله، موارد زیر اهمیت دارند:
- بررسی میزان بار متصل به هر یک از فازهای ژنراتور: میزان بار متصل به هر کدام از فازهای ژنراتور باید به طور جداگانه بررسی شود.
- انتخاب فاز با ظرفیت آزاد بیشتری برای تامین بار تک فاز: فازی انتخاب شود که ظرفیت کافی برای تامین مصرف کننده جدید داشته باشد.
- توزیع متعادل مصرف کننده های تک فاز بین فازهای مختلف در صورت وجود چند مصرف کننده: در صورتی که چند مصرف کننده به صورت همزمان از برق تک فاز استفاده می کنند، باید بار آن ها بین فازهای L1، L2 و L3 توزیع شود.
- جلوگیری از ایجاد عدم تعادل بیش از حد بار بین فازها: عدم تعادل جریان بین فازها باید با دقت بررسی شود و در محدوده مجاز اعلام شده توسط سازنده قرار داشته باشد.
مرحله چهارم: اتصال خروجی تک فاز به ژنراتور سه فاز
برای اتصال خروجی تک فاز به موتور برق سه فاز، لازم است خروجی های دستگاه به دقت شناسایی شوند.
- معرفی ترمینال های فاز، نول و ارت در خروجی ژنراتور: سه سیم فاز ژنراتور با علامت های L1، L2 و L3 مشخص می شوند و ولتاژ سه فاز را تامین می کنند. سیم نول مسیر برگشت جریان مصرف کننده تک فاز را بر عهده دارد و سیم ارت به عنوان مسیر حفاظتی، از اتصال بدنه فلزی تجهیزات به سیستم زمین پشتیبانی می کند.
- نحوه دریافت ولتاژ تک فاز از اتصال یک فاز و نول: دریافت برق تک فاز به این صورت است که یک سیم از فاز انتخابی، مثلا L1، و سیم دیگر از نول به ورودی مصرف کننده متصل می شود.
- مسیر اتصال مصرف کننده تک فاز به خروجی ژنراتور: بعد از شناسایی ترمینال ها، مسیر اتصال مصرف کننده باید به این صورت انجام شود؛ سیم فاز انتخابی از طریق کلید مینیاتوری به ورودی فاز مصرف کننده متصل شده، سیم نول به ترمینال نول مصرف کننده و سیم ارت به ترمینال ارت و بدنه فلزی متصل خواهد شد.
- تفاوت سیم نول و سیم ارت و نقش هر کدام در مدار: سیم نول مسیر برگشت جریان الکتریکی در مدار تک فاز را بر عهده دارد و سیم ارت، سیم حفاظتی است که با اتصال بدنه فلزی تجهیزات به زمین، از برق گرفتگی جلوگیری می کند.
- استفاده از ترمینال خروجی و تجهیزات اتصال استاندارد و متناسب با ظرفیت ژنراتور: استفاده از ترمینال ها و تجهیزات اتصال استاندارد و متناسب با ظرفیت ژنراتور، از شل شدن اتصالات، افزایش مقاومت الکتریکی و افت ولتاژ جلوگیری می کند.
مرحله پنجم: بررسی عملکرد و تست خروجی تک فاز
بعد از تکمیل اتصالات، تست خروجی تک فاز انجام شده تا از ایمنی مدار و مناسب بودن ولتاژ اطمینان حاصل شود. به این منظور، چهار مورد باید به طور جداگانه بررسی شوند:
- اندازه گیری ولتاژ خروجی بین فاز و نول با تجهیزات استاندارد: استفاده از مولتی متر استاندارد برای اندازه گیری ولتاژ خروجی بین فاز و نول اهمیت دارد.
- بررسی ولتاژ خروجی در حالت بدون بار و هنگام اتصال مصرف کننده: ولتاژ خروجی ابتدا باید در حالت بدون بار اندازه گیری شود و سپس بعد از اتصال مصرف کننده نیز بررسی گردد تا تغییرات ولتاژ مشخص شود.
- کنترل جریان مصرفی و اطمینان از قرار گرفتن آن در محدوده مجاز هر فاز: جریان مصرف کننده با آمپرمتر کلمپی اندازه گیری می شود و باید در محدوده حداکثر جریان مجاز فاز انتخاب شده قرار داشته باشد.
- بررسی عملکرد تجهیزات حفاظتی و وضعیت کابل ها و اتصالات: در مرحله آخر، عملکرد تجهیزات حفاظتی، کلید مینیاتوری، کابل ها و اتصالات از لحاظ شل بودن، داغ شدن یا آسیب دیدگی بررسی می شود.
نقشه اتصال برق تک فاز از موتور برق سه فاز
برای درک بهتر نحوه گرفتن برق تک فاز از موتور برق سه فاز، مسیر اتصال فاز، نول و مصرف کننده در نقشه شماتیک زیر مشخص است. نکته مهم در این نقشه، اتصال مصرف کننده تک فاز ۲۲۰ یا ۲۳۰ ولتی به یکی از فازها و سیم نول است، نه دو فاز ژنراتور. در موتور برق های سه فاز با خروجی ۳۸۰ یا ۴۰۰ ولت، ولتاژ بین دو فاز به همین مقدار می رسد. اتصال مصرف کننده ۲۲۰ یا ۲۳۰ ولتی به دو فاز، ولتاژ بیش از حد به تجهیزات وارد می کند و باعث سوختن آن ها می شود.

در این نقشه، موارد زیر مشخص شده اند:
- سه خروجی فاز ژنراتور با علامت های L1، L2 و L3
- خروجی سیم نول با علامت N
- خروجی سیم ارت با علامت PE
- مسیر دریافت برق تک فاز از یکی از فازها و سیم نول
- محل قرارگیری کلید مینیاتوری و تجهیزات حفاظتی مناسب
- مسیر اتصال سیم ارت به بدنه مصرف کننده
نکات ایمنی مهم هنگام گرفتن برق تک فاز از موتور برق سه فاز
اتصال نادرست سیم های فاز، نول و ارت در موتور برق سه فاز، خطر برق گرفتگی، آتش سوزی و آسیب به سیم پیچ های آلترناتور را به همراه دارد. رعایت نکات ایمنی و استفاده از تجهیزات حفاظتی در زمان سیم کشی ضروری است.
- رعایت حداکثر جریان مجاز هر فاز و محدودیت عدم تعادل بار: مجموع جریان مصرف کننده های متصل به هر فاز نباید از ظرفیت مجاز آن بیشتر شود. همچنین میزان عدم تعادل بار باید متناسب با محدودیت های ژنراتور باشد.
- استفاده از کابل، کلید مینیاتوری و تجهیزات حفاظتی متناسب با جریان مصرفی: انتخاب کابل و تجهیزات حفاظتی مناسب، از جمله کلید مینیاتوری، باید بر اساس جریان مصرفی و ظرفیت ژنراتور انجام شود.
- اتصال صحیح سیم ارت و رعایت الزامات سیستم اتصال زمین ژنراتور: بدنه ژنراتور حتما باید مطابق با طراحی سیستم اتصال زمین به مدار متصل شود و روش اتصال نول به زمین نیز بر اساس دستورالعمل سازنده صورت گیرد.
- جلوگیری از اتصال مستقیم دو فاز به مصرف کننده های ۲۲۰ یا ۲۳۰ ولتی: اتصال دو فاز به جای یک فاز و نول، با وارد کردن ولتاژ بیشتر به دستگاه باعث سوختن آن می شود.
- خودداری از دستکاری ترمینال ها و سیم کشی ژنراتور در زمان روشن بودن دستگاه: قبل از هرگونه تغییر در سیستم سیم کشی و ترمینال ها، دستگاه باید خاموش شود.
- انجام اتصالات و تغییرات سیم کشی توسط برقکار متخصص: از آنجایی که شناسایی ترمینال ها و اجرای اتصالات به تخصص نیاز دارد، باید این کار به یک برقکار متخصص و دارای صلاحیت سپرده شود.
جمع بندی
برای گرفتن برق تک فاز از موتور برق سه فاز، می توان از ولتاژ بین یکی از فازها و سیم نول استفاده کرد. در ژنراتورهای سه فاز با ولتاژ خروجی استاندارد ۴۰۰ ولت، ولتاژ هر فاز نسبت به نول حدود ۲۳۰ ولت است؛ بنابراین امکان تامین برق تک فاز برای تجهیزات خانگی و دستگاه های معمولی وجود دارد. بااین حال، هنگام استفاده از این روش باید ظرفیت مجاز هر فاز، میزان بار مصرفی و تعادل بار بین سه فاز رعایت شود. همچنین نباید تمام توان نامی ژنراتور سه فاز را به عنوان توان قابل دسترس تک فاز در نظر گرفت؛ زیرا محدودیت سیم پیچ ها و طراحی آلترناتور، حداکثر توان قابل برداشت از یک فاز را تعیین می کند.
سوالات متداول
آیا می توان تمام ظرفیت موتور برق سه فاز را به صورت تک فاز استفاده کرد؟
خیر، هر فاز ظرفیت جریان مشخصی دارد و برداشت نامتعادل بار باعث افت ولتاژ و افزایش دما خواهد شد.
از موتور برق سه فاز ۱۰ کیلووات چقدر برق تک فاز می توان گرفت؟
برای مشخص شدن میزان برق قابل دریافت از موتور برق سه فاز، باید پلاک و دفترچه فنی، نحوه اتصال سیم پیچ ها، ولتاژ خروجی، جریان مجاز هر فاز و محدودیت عدم تعادل بار بررسی شوند.
آیا برای گرفتن برق تک فاز از موتور برق سه فاز به سیم نول نیاز داریم؟
در ژنراتور سه فاز چهار سیم با خروجی ۲۳۰ ولت، برای دریافت برق تک فاز از فاز به نول، به سیم نول نیاز است.
آیا استفاده از برق تک فاز از موتور برق سه فاز به ژنراتور آسیب می زند؟
اگر محدودیت عدم تعادل بار و محدوده جریان مجاز رعایت شود و از اتصال بار سنگین به یک فاز خودداری شود، می توان از داغ شدن سیم پیچ ها و افت ولتاژ جلوگیری کرد. اما در صورت اتصال بار سنگین به یک فاز، احتمال داغ شدن سیم پیچ ها و افت ولتاژ وجود دارد.
